อ่านสยามตามแอนนา: การบ้านการเมืองในราชสำนักคิงมงกุฎ

ละครเพลง The King and I ถูกห้ามแสดงในประเทศไทย รวมทั้งภาพยนตร์ที่มีโจวเหวินฟะเล่นเป็นคิงมงกุฎก็ถูกห้ามฉายด้วย เพราะเรื่องราวของละครเพลงดัดแปลงมาจากบันทึกของ แอนนา แฮร์เรียต ลีโอโนเวนส์ (Anna Harriette Leonowens)

หนังสือเล่มนี้เป็นฉบับแปลไทยจากหนังสือ The English Governess at the Siamese Court ซึ่งแอนนา เขียนขึ้นในปี ค.ศ. 1867 ภายหลังที่ออกจากการเป็นครูของฝ่ายใน และเลขานุการของรัชกาลที่ 4 ถึง 5 ปีเศษ

แหม่มแอนนา เป็นคนอังกฤษ ลูกครึ่งอังกฤษ แอลโกล-อินเดีย ได้รับการแนะนำจากประเทศสิงคโปร์ผ่านมายังกงศุลสยามประจำสิงคโปร์ แอนนาเดินทางมากับลูกชาย คือหลุยส์ ลีโอโนเวนส์ ผู้ที่ภายหลังกลับมาทำธุรกิจอย่างใหญ่โตที่สยามในสมัยรัชกาลที่ 5 (บริษัท หลุยส์ ตี. เลียวโนเวนส์ จำกัด)

เรื่องราวที่แหม่มแอนนาบันทึกไว้เป็นมุมมองของชาวอังกฤษที่มีต่อประเทศตะวันออกที่สมัยนั้นดูเป็นประเทศป่าเถื่อนไม่มีอารยธรรม ซึ่งเป็นธรรมดาที่จะมีมุมมองที่เปรียบเทียบกับประเทศตัวเองและไม่พอใจในความแตกต่าง แต่เท่าที่ผมอ่านดูก็ไม่ได้มีอะไรน่าวิตกขนาดนั้น เพียงแต่ประสบการณ์ของแอนนาจะเป็นประสบการณ์ตรงกับฝ่ายในและใกล้ชิดเบื้องยุคลบาทรัชกาลที่ 4 หรือคิงมงกุฎ ทำให้เราได้เห็นส่วนของความเป็นมนุษย์ปุถุชนของพระองค์ท่าน มากกว่าภาพลักษณ์ในการออกท้องพระโรงในลักษณะนิ่งสงบดั่งสมมติเทพ

ไม่แปลกที่ละครเพลงและภาพยนตร์จะถูกห้ามฉาย แต่ยังดีที่หนังสือไม่ได้ถูกห้ามแปลและพิมพ์ออกมาแล้ว ถือเป็นความเปิดกว้างของประเทศไทยในยุคนี้

ประเด็นคร่าว ๆ ที่น่าประทับใจสำหรับผม

1. แหม่มแอนนาไม่ได้มีทัศนคติลบกับคนไทย มีแต่ความตรงไปตรงมาในการบันทึก และตีความผ่านมุมมองของชาวตะวันตก ซึ่งบางเรื่องเธอก็ไม่ชอบ แต่ส่วนใหญ่จะประทับใจและซาบซึ้งใจมากกว่า ผมไม่เห็นปัญหาเรื่องการโจมตีจนเกินเหตุ หากได้อ่านทั้งหมด

2. รัชกาลที่ 4 ทรงมีวิสัยทัศน์กว้างไกล ตั้งแต่ทรงผนวช ทรงเรียนภาษาอังกฤษส่วนตัวกับเจสซี แคสเวลล์ (Jesse Caswell) มิชชันนารีชาวอเมริกัน และสังฆราชปาลเลอกัวซ์ ทรงสนใจในวิชาวิทยาศาสตร์ ดาราศาสตร์ การถ่ายภาพ ชื่นชมในวัฒนธรรมตะวันตก และพระองค์ทรงสื่อสารภาษาอังกฤษอย่างคล่องแคล่ว

3. ความจริงรัชกาลที่ 4 ควรเป็นรัชกาลที่ 3 เพราะทรงเป็นรัชทายาทโดยชอบธรรม แต่เมื่อรัชกาลที่ 2 สวรรคต สมเด็จพระนั่งเกล้าฯ พระราชโอรสต่างมารดาเข้ายึดอำนาจ พระองค์จึงหนีออกผนวช จนกระทั่งรัชกาลที่ 3 สวรรคต สภาอำมาตย์จึงทูลเชิญพระองค์เป็นพระมหากษัตริย์

4. อุปนิสัยของคิงมงกุฎถูกบันทึกไว้ในสายตาของแอนนาผู้ถวายงานใกล้ชิดและเขียนตรงไปตรงมา แอนนาชมว่าทรงเป็นผู้มีวิสัยทัศน์ ใช้ภาษาอังกฤษได้ดี มีความสนใจในการพัฒนาบ้านเมือง ทรงเปิดรับวิทยาการ ทรงชำนาญดาราศาสตร์ถึงขนาดคำนวณการเกิดสุริยุปราคาได้อย่างแม่นยำ แต่ข้อเสียก็มาก เช่น เป็นคนเจ้าอารมณ์ ไม่มีเหตุผล เจ้าคิดเจ้าแค้น อิจฉา ชอบเปรียบเทียบโดยเฉพาะกับสมเด็จพระปิ่นเกล้า ขาดความเมตตา ทำตามใจตนเอง มักมีพระราชสาส์นแสดงความเห็นอย่างดุดันต่อว่าเนื้อหาที่ไม่ถูกใจในหนังสือพิมพ์บางกอกรีคอร์เดอร์ ฯลฯ

5. เจ้าชายจุฬาลงกรณ์ (รัชกาลที่ 5) เป็นลูกศิษย์ของแหม่มแอนนาด้วย แอนนาชื่นชมเจ้าฟ้าชายมากโดยเฉพาะเรื่องความใฝ่เรียน สุขุม นุ่มนวล มีใจเมตตาต่อผู้ยากไร้ มีความมุ่งมั่นต่ออุปสรรค ซึ่งเราทราบแล้วภายหลังว่าทรงปรีชาอย่างไร

6. แอนนาไม่ได้มาเพื่อทำงานพันธกิจประกาศเรื่องพระเจ้า แต่การไม่ได้มาเพื่อประกาศกลับเปิดใจผู้คนรอบข้างอย่างมากมาย เพราะทุกคนได้รับประโยชน์จากการศึกษาภาษาอังกฤษจากแอนนา ขณะเดียวกันแอนนาก็เล่าเรื่องพระเจ้าอย่างเป็นธรรมชาติอย่างชัดเจนจนเกิดข้อถกเถียงในประเด็นเชิงลึกกับคิงมงกุฎ และมีการบันทึกว่ามีการสนทนากับเจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์หลายครั้ง ทรงเอ่ยคำว่า "พระเจ้าทรงอำนวยพรท่าน" ในวันจากลา และฟ้าหญิงน้อย สมเด็จเจ้าฟ้าจันทรมณฑลผู้ทรงเป็นที่รักของคิงมงกุฎ พระองค์ทรงสิ้นพระชนม์ในวัยเพียง 6 ชันษา ฟ้าหญิงน้อยทรงตรัสอย่างบ่อยครั้งว่า "แหม่มจ๋า ฉันรักพระเยซูมาก"

7. มีการบรรยายถึงสภาพผู้คนสมัยนั้น ทั้งข้าราชการชั้นสูง ประชาชน ทาส มิชชันนารี สภาพบ้านเมือง ภูมิประเทศ วัฒนธรรม ฯลฯ ซึ่งเป็นอะไรที่น่าศึกษามาก

"มีอะไรเยอะในหนังสือเล่มนี้ที่อยากให้คนไทยได้อ่านกัน"

"อ่านสยามตามแอนนา: การบ้านการเมืองในราชสำนักคิงมงกุฎ" เขียนโดย แอนนา แฮร์เรียต ลีโอโนเวนส์ แปลโดย สุภัตรา ภูมิประภาส หนังสือเล่มที่ผมอ่านเป็นฉบับพิมพ์ครั้งที่ 3 ปี 2568 ความหน้า 448 หน้า ระดับความยาก: ปานกลาง เหมาะสำหรับผู้ที่สนใจประวัติศาสตร์ไทยในสมัยต้นรัตนโกสินทร์ เล่มนี้ผมให้คะแนน 10/10 

#BookReview #อ่านสยามตามแอนนา #กนกอ่าน #KanokLeelahakriengkrai